बातमीत काय वाचाल?
- बाबासाहेब आंबेडकर जयंती निमित्त आपण केवळ अभिवादन न करता, या सर्व महापुरुषांच्या विचारांचा खरा अर्थ समजून घेण्याची गरज आहे.
- संत कबीर यांनी धर्म आणि जात या दोन्हींच्या पलीकडे जाऊन मानवतेचा संदेश दिला — “जात ना पूछो साधु की”.
- स्त्रियांच्या बाबतीत ही स्थिती अधिकच गंभीर आहे, कारण त्यांना जात आणि लिंग या दोन्ही आधारांवर अन्याय सहन करावा लागतो.
लेखक: भरत गौतम
आज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती. देशभरात उत्साह आहे, अभिवादन आहे, स्मरण आहे. संविधानाचे शिल्पकार, समतेचे अखंड योद्धे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना वंदन करताना आपण त्यांच्या विचारांचा गौरव करतो. पण या गौरवाच्या क्षणी एक प्रश्न शांतपणे उभा राहतो — आपण त्यांच्या लढ्याचा अर्थ खऱ्या अर्थाने समजून घेतलाय का?
Understanding Castism in Society
भारतातील जातीव्यवस्था ही केवळ एक सामाजिक रचना नव्हे, तर शतकानुशतकांचा अन्याय आणि सत्तेचा खेळ आहे. माणसाला जन्मतःच एका चौकटीत बंदिस्त करून त्याच्या आयुष्याची दिशा ठरवणारी ही व्यवस्था आहे. काहींना देवत्वाच्या जवळ नेलं, तर काहींना माणुसकीपासूनही दूर केलं. या अन्यायाला धर्माचं कवच चढवलं गेलं आणि “परंपरा” म्हणून त्याचं समर्थन केलं गेलं.
परंतु, या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारी परंपराही आपल्या देशात तितकीच समृद्ध आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वराज्य उभारताना केवळ राजकीय लढा दिला नाही, तर सर्व समाजघटकांना सोबत घेऊन न्याय्य राज्याची संकल्पना रुजवली. त्यांच्या सैन्यात आणि प्रशासनात जात नव्हती, तर गुणवत्ता आणि निष्ठा महत्त्वाची होती.
त्यानंतर छत्रपती शाहू महाराज यांनी शिक्षण आणि आरक्षणाच्या माध्यमातून वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचा ऐतिहासिक प्रयत्न केला. त्यांनी सामाजिक न्यायाला केवळ विचार न ठेवता, तो धोरणांमध्ये उतरवला.
महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजक्रांती घडवली. त्यांनी अंधश्रद्धा, जातीय भेदभाव आणि स्त्रीशोषणाविरुद्ध थेट लढा उभारला. शिक्षण हे सर्वांसाठी असावं, हा त्यांचा विचार आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांनी शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणांना चालना देत, अनेक वंचितांना संधी दिली. त्यांनीच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना उच्च शिक्षणासाठी मदत केली — हा इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
भक्ती चळवळीतील संतांनीही जातीव्यवस्थेला जोरदार विरोध केला. संत कबीर यांनी धर्म आणि जात या दोन्हींच्या पलीकडे जाऊन मानवतेचा संदेश दिला — “जात ना पूछो साधु की”. संत रविदास यांनी समानतेचा आणि स्वाभिमानाचा मार्ग दाखवला. संत तुकाराम यांनी अभंगांच्या माध्यमातून समाजातील अन्यायावर प्रहार केला आणि भक्तीला सामाजिक समतेची दिशा दिली.
या सर्व परंपरेचा परिपाक म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा लढा. त्यांनी केवळ जातीव्यवस्थेवर टीका केली नाही, तर ती मोडून काढण्यासाठी संविधानाच्या माध्यमातून ठोस पाया रचला. त्यांनी दिलेला संदेश — “शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा” — हा आजही प्रत्येक अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्याची प्रेरणा देतो.
तरीही, आजची वस्तुस्थिती वेगळी नाही. समाजात अजूनही जात जिवंत आहे. शहरांमध्ये आधुनिकतेचा आव आणला जातो, पण विवाह, नोकरी, सामाजिक संबंध — या सर्व ठिकाणी जात अजूनही प्रभाव टाकते. ग्रामीण भागात तर जातीवरून होणारे अत्याचार आजही वास्तव आहेत.
आर्थिक विषमता, शैक्षणिक दरी, सामाजिक बहिष्कार — या सगळ्यांचं मूळ अजूनही जातीमध्येच सापडतं. वंचित समाजघटक अजूनही मूलभूत हक्कांसाठी झगडत आहेत. स्त्रियांच्या बाबतीत ही स्थिती अधिकच गंभीर आहे, कारण त्यांना जात आणि लिंग या दोन्ही आधारांवर अन्याय सहन करावा लागतो.
परदेशातही भारतीय समाज जात विसरू शकलेला नाही. उच्च शिक्षण आणि प्रगती असूनही, तिथंही जातीचे गट, भेदभाव, आणि पूर्वग्रह दिसतात. याचा अर्थ स्पष्ट आहे — समस्या केवळ व्यवस्थेची नाही, तर आपल्या मानसिकतेची आहे.
आज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती निमित्त आपण केवळ अभिवादन न करता, या सर्व महापुरुषांच्या विचारांचा खरा अर्थ समजून घेण्याची गरज आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा न्याय, महात्मा ज्योतिराव फुले यांची शिक्षणक्रांती, छत्रपती शाहू महाराज यांचा सामाजिक न्याय, संत कबीर आणि संत तुकाराम यांचा मानवतावाद, आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा संविधानिक मार्ग — हे सर्व एकाच दिशेने बोट दाखवतात: समता आणि मानवता.
खरं पाहता, “जात” ही बाहेरची गोष्ट नाही — ती आपल्या मनात आहे. आणि ती संपवायची असेल, तर सुरुवातही तिथूनच करावी लागेल.
आजचा दिवस आपल्याला विचारतो — आपण या महापुरुषांना फक्त स्मरणात ठेवणार आहोत, की त्यांच्या विचारांनुसार जगणार आहोत?
कारण, जोपर्यंत आपण मनातून जात काढत नाही, तोपर्यंत परिस्थिती बदलणार नाही.
आणि मग, काळ पुढे जाईल… पिढ्या बदलतील… पण आपण मात्र तेच म्हणत राहू —
“जात नाही ती जात.”
That which never goes away is “Caste.”
लेखक, निर्माता आणि दिग्दर्शक असलेले भरत गौतम यांनी जाती विषयी मांडलेले आपले परखड मत इथं मांडले आहे.